Unaweza kuonekana mwenye furaha, ukaenda kazini, ukazungumza na watu, ukacheka na hata ukaonekana kama maisha yako yanaendelea vizuri. Lakini ndani yako kuna kitu ambacho bado kinauma.
Huenda ni usaliti ulioupitia. Uhusiano uliokuvunja. Kifo cha mtu uliyempenda. Maneno uliyowahi kuambiwa na mtu muhimu kwako. Kukataliwa. Kutelekezwa. Au hata miaka ya kuishi katika mazingira ambayo hukuwahi kujisikia salama kihisia.
Tatizo ni kwamba maumivu ya kihisia hayana bandeji.
Huwezi kuyaona, lakini unaweza kuyaishi kila siku.
Na wakati mwingine tunaposhindwa kuelewa kinachoendelea ndani yetu, tunajiambia, "Labda nimekuwa dhaifu." Au, "Kwa nini bado sijaweza kusahau?"
Lakini kuumia si udhaifu.
Na kupona si suala la kuamua tu kwamba, "Kuanzia leo sitaumia tena."
Uponyaji wa kihisia ni mchakato ambao akili, mwili na hisia hujifunza tena kwamba ni salama kuendelea na maisha.
Uponyaji si kusahau
Moja ya dhana potofu kuhusu kupona ni kwamba siku moja utaamka na usikumbuke tena kilichotokea.
Si lazima iwe hivyo.
Kupona hakumaanishi kwamba tukio halikutokea. Hakumaanishi kwamba utalisahau. Na hakumaanishi kwamba hutawahi kulifikiria tena.
Kupona kunamaanisha kwamba tukio hilo linaacha kuwa mtawala wa maisha yako.
Unaweza kulikumbuka bila kuvunjika.
Unaweza kulizungumzia bila kuhisi kwamba unarudi kwenye maumivu yale yale.
Unaweza kukutana na kitu kinachokukumbusha yaliyopita, lakini badala ya kuitikia kwa hofu, hasira au kukata tamaa, una uwezo mkubwa zaidi wa kuelewa kinachoendelea ndani yako na kuchagua namna ya kuitikia.
Hapo ndipo tunapoanza kuona tofauti kati ya jeraha na kovu.
Kovu linaonyesha kwamba uliwahi kuumia. Lakini halimaanishi kwamba bado unavuja damu.
Ubongo wako hujifunza kutokana na maumivu
Tunapopitia tukio lenye maumivu makubwa, ubongo hauhifadhi tu kumbukumbu ya tukio. Pia hujifunza kulihusisha na watu, maeneo, maneno au mazingira fulani.
Ndiyo maana mtu aliyewahi kusalitiwa anaweza kuwa na wakati mgumu kuamini tena, hata anapokutana na mtu ambaye hajawahi kumfanyia chochote kibaya.
Mtu aliyekataliwa mara nyingi anaweza kuanza kuogopa kukataliwa tena.
Mtu aliyekulia katika mazingira yenye migogoro anaweza kuwa makini kupita kiasi anapoona mtu amenyamaza, akidhani kuna jambo baya linakuja.
Si kwamba mtu huyo anataka kuishi hivyo.
Mara nyingi akili yake imejifunza kuwa macho ili kumlinda.
Hii ndiyo sababu kujiambia tu "acha kufikiria sana" si mara zote husaidia.
Unachopitia kinaweza kuwa na mizizi ndani ya namna mfumo wako wa neva ulivyojifunza kuitikia hatari na msongo wa mawazo.
Na ndiyo maana uponyaji unahitaji zaidi ya maneno ya kutia moyo.
Unahitaji usalama, uelewa, muda na wakati mwingine msaada wa kitaalamu.
Kwa nini tunarudia tabia zinazotuumiza?
Hili ni swali ambalo watu wengi hujiuliza.
"Kwa nini kila mara naangukia kwenye aina hii ya mahusiano?"
"Kwa nini najikuta nikimfukuza mtu ambaye hanithamini?"
"Kwa nini nikikasirika huwa najitenga kabisa?"
Wakati mwingine tunarudia kile tunachokijua, hata kama hakitufai.
Mtu aliyekulia akiamini kwamba upendo lazima uambatane na maumivu anaweza, bila kujua, kuvutiwa na mahusiano yenye mienendo anayoifahamu.
Mtu ambaye alijifunza tangu utotoni kwamba hisia zake hazisikilizwi anaweza kuwa na ugumu wa kuzungumza kuhusu mahitaji yake akiwa mtu mzima.
Hii haimaanishi kwamba maisha yako yameamuliwa na yaliyopita.
Kinyume chake.
Kujitambua ni mwanzo wa kuvunja mzunguko.
Unapoanza kuona kwa nini unafanya unachofanya, unapata nafasi ya kuchagua kitu tofauti.
Hatua ya kwanza ya kupona ni kukubali kwamba unaumia
Watu wengi wanataka kupona bila kukiri kwamba wamejeruhiwa.
Tunajifunza kusema:
"Sijali." "Nimeshamaliza hilo." "Ni mambo ya zamani." "Watu wengine wamepitia mabaya zaidi."
Lakini maumivu hayapotei kwa kuyapuuza.
Wakati mwingine hubadilisha tu namna yanavyojitokeza.
Yanaweza kuonekana kama hasira. Kujitenga. Kukosa kuamini watu. Kuwaza kupita kiasi. Kujilaumu. Kuwa na hofu ya kuachwa. Au hata kushindwa kufurahia mambo ambayo zamani yalikuwa yakikufurahisha.
Kukubali kwamba unaumia hakukufanyi kuwa dhaifu.
Kunakufanya uwe mkweli kwako mwenyewe.
Na huwezi kuponya jeraha ambalo unajifanya halipo.
Kilio kina nafasi yake katika uponyaji
Kuna watu wamefundishwa kwamba kuwa imara maana yake ni kutolia.
Lakini hisia hazipotei kwa sababu tumekataa kuzionyesha.
Kulia, kuzungumza, kuandika, kusali, kutembea, kufanya mazoezi au kukaa kimya kwa utulivu vinaweza kuwa njia za afya za kuchakata hisia kulingana na mtu na mazingira yake.
Muhimu si kulazimisha hisia zitoke kwa namna fulani.
Muhimu ni kuacha hisia zipate nafasi ya kutambuliwa na kueleweka.
Jiulize: "Ninahisi nini hasa?"
Je, ni huzuni? Hasira? Hofu? Aibu? Kukataliwa? Upweke?
Mara nyingi tunasema "nimekasirika", wakati chini ya hasira kuna maumivu ambayo hatujawahi kuyatazama.
Kujua unachohisi ni hatua muhimu kuelekea kujua unachohitaji.
Usalama ni sehemu ya uponyaji
Huwezi kutarajia moyo utulie ikiwa bado uko katika mazingira yanayokuumiza kila siku.
Wakati mwingine tunataka kupona kutokana na mtu ambaye bado tunamruhusu kutuumiza.
Tunataka kujenga amani huku tukiendelea kuishi ndani ya mazingira ya vitisho, udhalilishaji, udhibiti au maumivu yasiyokoma.
Hapa ndipo mipaka inapokuwa muhimu.
Kupona kunaweza kuhitaji kujifunza kusema:
"Hili silikubali tena." "Nahitaji nafasi." "Sitazungumza nami kwa namna hiyo." "Ninaheshimu wewe, lakini ninahitaji kujiheshimu pia."
Mipaka si ukatili.
Mipaka ni sehemu ya kujilinda.
Na katika mazingira yenye unyanyasaji au hatari, usalama wako unapaswa kupewa kipaumbele na msaada unaofaa wa kitaalamu au wa dharura kutafutwa.
Na je, muda huponya kila kitu?
Si kila wakati.
Muda unaweza kupunguza ukali wa baadhi ya maumivu, lakini muda pekee si tiba ya kila jeraha.
Fikiria mtu aliyeumia mguu lakini akaamua kutibiwa kwa kusubiri tu muda upite.
Huenda akapona.
Lakini pia huenda jeraha likahitaji kusafishwa, kufungwa au kutibiwa kitaalamu.
Ndivyo ilivyo kwa afya ya kihisia.
Wakati mwingine tunahitaji muda.
Wakati mwingine tunahitaji mazungumzo na mtu tunayemwamini.
Na wakati mwingine tunahitaji msaada wa mtaalamu wa afya ya akili ili kuelewa na kushughulikia changamoto tunazopitia.
Kutafuta msaada si kukubali kwamba umeshindwa.
Ni kutambua kwamba hutaki kuendelea kubeba mzigo peke yako.
Uponyaji hauendi kwa mstari ulionyooka
Kuna siku utaamka ukiwa vizuri.
Halafu siku nyingine jambo dogo litakukumbusha yaliyopita na utahisi kama umerudi mwanzo.
Usijilaumu.
Kupona kunaweza kuwa na siku nzuri na siku ngumu.
Kuna wakati utaona maendeleo makubwa, na wakati mwingine utaona kama hakuna kinachobadilika.
Usipime safari yako kwa siku moja.
Jiulize:
- Je, leo ninaelewa hisia zangu zaidi kuliko zamani?
- Je, ninaweza kuweka mipaka ambayo sikuweza kuweka hapo awali?
- Je, najilaumu kidogo?
- Je, nimeanza kujitendea kwa huruma zaidi?
- Je, nina uwezo mkubwa zaidi wa kuchagua badala ya kuitikia kwa mazoea?
Hayo pia ni maendeleo.
Huenda usirudi kuwa yule wa zamani — na hilo ni sawa
Wakati mwingine tunataka kupona ili turudi kuwa mtu tuliokuwa kabla ya kuumia.
Lakini labda lengo si kurudi nyuma.
Labda lengo ni kujenga toleo jipya la wewe mwenyewe.
Mtu anayejijua zaidi. Anayejua thamani yake. Anayejua mipaka yake. Anayejua kwamba si kila mtu anayempenda anapaswa kupewa nafasi ya kumuumiza. Anayeweza kupenda bila kujipoteza. Na anayejua kwamba kutafuta msaada wakati wa kuhitaji si udhaifu.
Huo ndio uzuri wa uponyaji.
Hauwezi kubadilisha yaliyokutokea, lakini unaweza kujenga uhusiano mpya na nafsi yako baada ya yaliyotokea.
Anza pale ulipo
Huenda bado unaumia.
Huenda bado hujui utaanzia wapi.
Hilo ni sawa.
Usijilazimishe kupona kwa kasi ambayo moyo wako hauwezi kuimudu.
Anza kwa kujisikia. Anza kwa kujisikiliza. Anza kwa kuzungumza. Anza kwa kuweka mpaka mmoja. Anza kwa kuacha kujilaumu kwa jambo ambalo halikuwa kosa lako.
Na ikiwa maumivu yamekuwa mazito kiasi kwamba yanaathiri usingizi wako, kazi yako, mahusiano yako au uwezo wako wa kuishi maisha ya kawaida, tafuta msaada wa mtaalamu wa afya ya akili.
Kwa sababu wakati mwingine jambo la kwanza tunalohitaji ili kuanza kupona si kuwa na nguvu zaidi.
Ni kuwa na mtu wa kutusaidia kuelewa kile tunachopitia.
Kupona kunawezekana. Huenda isiwe haraka. Huenda isiwe rahisi. Lakini jeraha ulilopitia si lazima liwe mwisho wa hadithi yako.
Unaweza kuumia na bado ukapona. Unaweza kupoteza na bado ukajijenga. Unaweza kuvunjika na bado ukawa mzima tena.
Na safari hiyo inaweza kuanza leo.